قيىن كەزەڭدە – سوعىس جىلدارىندا جەر اۋدارىلىپ كەلىپ,
اۋىل ادامدارىمەن بىرگە اۋىرتپالىقتاردى ەڭسەرۋگە جۇمىلعان,
ءسويتىپ قازاقتارمەن ءبىر تۋعانداي بولىپ كەتكەن تۇرىك اعايىندار تۋرالى
الەمنىڭ تۇركيا سەكىلدى بەدەلدى دە كۇشتى مەملەكەتىمەن قاتار ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىن, رەسەي, گەرمانيا سەكىلدى ءبىرقاتار باسقا الىپ ەلدەردى مەكەن ەتىپ, تىرلىك كەشىپ جاتقان ۇلكەن ۇلتتىڭ مەيلى شاعىن عانا ءبىر بولىگىن بولسا دا كىشكەنتاي اۋىلىمىزعا مەنشىكتەۋ قانشالىقتى دۇرىس بولاتىنىن قايدان بىلەيىن, بىراق ەمەنوۆتەردىڭ, جۇماەۆتاردىڭ, ودجاحليەۆتەردىڭ, رادجابوۆتاردىڭ تەگىن ەستىسەم بولدى, بۇلاردىڭ ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ تۇرىكتەرى, ءبىزدىڭ اعايىندار ەكەنى بىردەن ويعا ورالادى. ولاردىڭ تۇرىكتەر ەكەنىن ابدەن كەيىن بىلدىك, وزدەرى اقىرىن عانا ايتىپ جۇرگەنىمەن, تۇرىك ەكەندەرىن اشىق ايتا باستاعانى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋىنا بايلانىستى بولدى. ايتپەسە, كوكەم وزىبەكتىڭ قاتارلاستارى, دوستارى يبراگيم مەن يسمايىلدىڭ, ءانۆار مەن ءانساردىڭ, ءلاتيۆ پەن افيزدىڭ اعالىق قامقورلىعىن كورىپ جۇرگەندە, اعالارىم ابدىقايىم مەن باكەڭنىڭ دوستارى ءمىلادىمنىڭ, ابدولدىڭ, اساننىڭ, ۇسەننىڭ ارتتارىنان قالماي, سولارعا ەلىكتەپ باققاندا, ءناجىپ اتانىڭ قىزى سانيامەن بىرگە وقىعاندا, تەمىراز دادانىڭ وعىلانى حالەتپەن ك ۇلىپ-ويناپ وسكەندە ولاردى ازەربايجاندار دەپ ءبىلدىم. اپام ەكەۋمىز شايمەردەن اعالاردىڭ ۇيىنە بارعاندا نازلي جەڭگەم قولدان قايىرعان سارىمايىن قويىپ, بالالارىنان تىعىپ ۇستايتىن تاتتىلەرىن سالىپ, اپكەسىنە شاي بەرگەندە ارنايى ساتىپ الىنعان راديولادان باكۋدەن بەرىلەتىن مۋزىكا ويناپ تۇراتىن. الدە ول كەزدەگى قابىلداعىشتار ىستامبۇلدى ۇستامايتىن, الدە ولاردىڭ وزدەرى دە ازەربايجاندارمىز دەپ سەنگەنى بولار.
اۋىلداعى تۇرىكتەردىڭ ەركەك كىندىكتىسىنەن قازىرگى جاسى ۇلكەنى ءىلياس جۇماەۆ اعامەن كەزدەسىپ, ءبىراز جايعا قانىعىپ ەدىم.
– اعا, وسى سىزدەر ازەربايجاندار ەمەس, تۇرىكتەر ەكەندەرىڭىزدى بۇرىننان ءبىلۋشى مە ەدىڭىزدەر؟
– ۇلكەندەر جاعى ونى جاقسى بىلدىك. بىراق داۋىستاپ ايتپايتىنبىز, دۇرىسى – ايتقىزبادى. ءبىزدىڭ فرۋنزە اۋىلىنان باسقا جاققا بارۋعا قۇقىمىز بولمادى. مەنىڭ جاسىم جەتكەندە رۇقسات سۇراپ, پاسپورت الۋ ءۇشىن تالعارعا بارعانمىن. قۇجات تولتىرىپ وتىرعان اسكەري جىگىت قىرسىعىپ: «سەن پاسپورتسىز دا جۇرە بەرسەڭ بولار ەدى», دەيدى. «سەلسوۆەتتەگى اعاي ءتارتىپ سولاي دەپ جىبەردى», دەپ جاتىرمىن. باسقالار قاجەتتى قۇجاتتارىن وزدەرى تولتىرسا, بىزگە, ءبىز سياقتىلارعا اسكەري كيىمدەگىلەر تولتىرادى ەكەن. جازىپ بولىپ, قول قويۋعا بەرگەندە بايقادىم, ۇلتى دەگەننىڭ تۇسىنا ازەربايجان دەپ جازىپتى. «ءبىزدى كاۆكازدان جەر اۋدارعاندا تۇرىك دەپ كوشىرىپ ەدى, مۇندا كەلگەندە ازەربايجان دەپ كورسەتكەنىڭ قالاي؟» دەپ ەدىم: «جۇماەۆ, سەن وسى تۇرعانىڭدا سىبىرگە كەتكىڭ كەلمەسە, ۇندەمەي قولىڭدى قوي», دەدى. اۋىلعا كەلگەن سوڭ ۇلكەندەرگە ايتىپ ەدىم, ولار ءوزارا اقىلداسىپ: «بالالارىمىزعا وبال جاسامايىق, ازەربايجان بولىپ-اق جۇرە بەرسىن», دەستى. قازاق پەن قىرعىز نەمەسە قازاق پەن قاراقالپاق سەكىلدى تۇرىك پەن ازەربايجان ەكى ۇلت قوي. ءوزىمىز بىلسەك تە بالالارعا ايتپادىق.
العاش تۇرىكپىز دەگەندى اشىق ايتۋىمىز, سەن ول كەزدە بالا ەدىڭ عوي, 1958 جىلى اۋىلداعى تۇرىكتەر, ماردان ەمەنوۆ اۋلەتىنەن باسقالارى, ءتۇپ كوتەرىلىپ, ازەربايجانعا كەتەتىنىمىزدە بولعان. ەكىنشى رەت 1986 جىلعى جەلتوقساندا قازاق جاستارى الماتىدا كوتەرىلىسكە شىققان كەزدە ايتىلدى. كولبيننىڭ كوتەرىلىستى قانعا بوياۋى ءبىزدىڭ ىشىمىزدەگى تولقۋدى دا باسىپ تاستادى. بىراق, بىلەسىڭ عوي, سوندا سول كوتەرىلىستى قازاقستاندا قولداعان تەك تۇرىكتەر بولاتىن. ءۇشىنشى رەت اشىق ايتۋىمىز جانە تولىق مويىندالۋىمىز قازاقستان تاۋەلسىز ەل بولعان سوڭ جۇزەگە استى.
سول تۇستا قولايسىز ءبىر جاعداي بولدى. بۇل كەيبىر مەنىڭ قانداستارىم جاعىنان دا, سونداي-اق بىرەن-ساران قازاق اعايىندار تاراپىنان دا ورىن الدى. سونى ويلاسام, جانىم اۋىرادى. كەي تۇرىك جىگىتتەرى تاۋەلسىز بولىپ, ءماز-مەيرام جۇرگەن قازاقتارمەن بىرگە ءبىز دە تاۋەلسىز بولدىق دەۋدىڭ ورنىنا, جارتى عاسىر بويى, ناقتىسى 47 جىل قازاقتاردىڭ ەزگىسىندە جۇرگەندەي, ماسكەۋ الماتىنى قالاي قاقپايلاپ ۇستاعانىنداي, داۋىستارىن قاتتىراق شىعارىپ جىبەردى. مۇنداي جاعداي قازاقتارعا ۇناي قويمادى, سودان كەيبىر جىگىتتەر تۇرىكتەردى كوشىرۋ كەرەك دەگەن سياقتى سوزدەر ايتىپ قالدى.
بىرىنشىدەن, نە ءۇشىن كوشۋىمىز كەرەك؟ ەكىنشىدەن, قايدا كوشۋىمىز كەرەك؟ مەن وسىندا ەرجەتتىم, وسىندا ۇيلەندىم, بالالارىمنىڭ ءبارى وسىندا تۋدى, قازىر ءومىردىڭ ءار سالاسىندا جۇمىستا. قولدان كەلگەنشە ەڭبەك ەتەدى, قازاقستانعا, قازاقتارعا ادال. مەن جارايدى, ەپتەپ كاۆكازدى بىلەرمىن, ال بۇلار ءومىر بويى وسىندا عوي. ولاردىڭ جالعىز مەكەن-جايى, جالعىز ەل-جۇرتى – قازاقستان.
جاڭا ايتتىم عوي, 1958 جىلى تۇرىكتەر ءبىر جەل سوزگە سەنىپ, ءتۇپ كوتەرىلە كوشكەن. سوندا بىرەۋلەر باياعى مەسحەت جاققا بارامىز دەپ شىقتى عوي. ال ول جاقتا ءبىزدىڭ اتالارىمىز بەن اكەلەرىمىز كۇندىز-ءتۇنى بەل شەشپەي, كەتپەن شاپقان, جالدار مەن توبەلەردى تەگىستەپ, ەگىنشىلىككە قولايلى ەتكەن, مال وسىرگەن. ول جەرلەرگە ءبىز كەتكەن سوڭ-اق گرۋزين شارۋالارى قونىستاندى ەمەس پە؟ ءبىز بارا قالعاندا, كىم جەرىن بەرە قويسىن, توبەلەس شىعادى, قان توگىلەر ەدى. ونى ايتاسىڭ, گرۋزيندەر مەسحەت تۇرىكتەرىن تانىمايمىز دەپ شىقتى, ال ازەربايجاندار وزدەرى سىيىسپاي جاتقاندا, سونشاما ادامدى قالاي قونىستاندىرسىن؟
ءىلياس اعانىڭ كوزىنە جاس كەلگەندەي بولدى. اقىرىن عانا قولىمەن ءسۇرتىپ قويدى. مۇنى مۇعدەتتىڭ مەكتەپتەگى مۇعاليما قىزى, قۇلاعى اۋىرلاۋ ەستيتىن قارياعا مەنىڭ سۇراقتارىمدى تۇسىنىكتى ەتىپ قويىپ وتىرعان كاتينا جۇماەۆا دا كوردى. جۋىردا عانا سۇيىكتى بالاسى مۇستافانىڭ قايتقانى ەسىنە ءتۇستى مە, الدە باۋىر باسقان مەسحەتيادان قالاي كوشىرىلگەندەرى ويعا ورالدى ما ەكەن؟..
1999 جىلدىڭ اقپانىندا رەداكتسيامىز الماتىدان جاڭا استانامىز اقمولاعا كوشكەن. سول جىلدارى ۆوكزال باسىندا كوشىپ جاتقانداردان گورى شىعارىپ سالۋشىلار كوپ بولاتىن. ءبىز مىنەتىن ۆاگوننىڭ تۇسىندا دا ادامدار كوپ ەدى. بىرەۋلەر كوڭىلدەنە اڭگىمەلەسىپ تۇرسا, بىرەۋلەر تۋىستارىمەن قيماي قوشتاسىپ جاتىر. سونداي كەزدە جاس تۇرىك جىگىتى كەلىپ امانداستى. «مەنىڭ اتىم – مۇستافا, ءسىز تۋرالى اعام مۇرات ايتىپ ەدى. قتج-نىڭ جولاۋشىلار تاسىمالى جاعىندا جۇمىس ىستەيمىن. جولسەرىكتەرىڭىزگە تاپسىردىم, كۇن سۋىقتاۋ بولىپ تۇر, وت جاعىپ, كۋپەلەردى جىلىتىپ قويدى», دەيدى. مۇستافانى كەيىن دە تالاي رەت كورىپ, اڭگىمەلەسكەنبىز. جاقسى ءىنىم بولىپ كەتىپ ەدى...
1943 جىلدىڭ قارا كۇزى قىسقا ۇلاساتىن شاعىندا كۇن تۇنەرىپ تۇرىپ الدى. كۇندەگى ادەتىمەن ەرتە تۇرعان ءىلياس تۇسكە تامان تالعاجاۋ ەتەتىن نانى مەن ايرانىن سالىپ قويعان دوربانى الدى دا, قويلارى مەن سيىرلارىن اۋىل ماڭىنداعى جوتاعا قاراي ايداي جونەلدى. اۋىل تىنىش سياقتى. اۋرۋلىعىنا بايلانىستى جۋىردا عانا مايداننان ورالعان ماردان قاريانىڭ ايەلى سۇلتان اپا دا قويلارىن بۇعان قوسۋ ءۇشىن شىعاردى. ءادالات تاتە كىشكەنتاي ءانسارىن ارقاسىنا تاڭىپ, جالعىز سيىرىن ايداپ شىقتى. ءىلياستىڭ سيىرلارىنا قوستى دا, ۇيىنە قايتتى. اۋىلدىڭ شەتىندەگى قورعاندا ۇلكەندەر جاتىر. مۇندا بۇرىنىراق اكەسى ماقسۋتتى, جۋىردا اناسى چەشميدى جەرلەگەن. ەكى بالاسى – ءىنىسى ايدار ەكەۋى توپىراق سالدى. اۋىلدان ۇزاي بەرگەنى سول ەدى, بيىك توبەنى قيالاي سالىنعان جولمەن 5-6 اسكەري جۇك ماشينەلەرى اۋىلعا كەلىپ توقتادى. سولداتتار ءتۇسىپ, ءۇيدى-ۇيگە جۇگىرە جونەلدى. سالدەن كەيىن-اق ايەلدەردىڭ ايعايلاپ جىلاعانى ەستىلىپ, اۋىل ءۇستى شاڭ-شۇڭ بولدى دا كەتتى. ءىلياس ۇيىنە قاراي جۇگىردى. كەلسە, ەسىكتىڭ الدىندا ءىنىسى جىلاپ تۇر. ۇيدەگى اناۋ-مىناۋ جۇكتەردى اۋلاعا شىعارىپ قويىپتى. «بارلىق تۇرىكتەر بۇگىن كوشەسىڭدەر دەيدى, زاتتاردى بۋىپ-ءتۇيىپ اۋلاعا قويىڭدار, ارتتارىڭنان جىبەرەمىز دەيدى». «قويلاردى, سيىرلاردى قايتەمىز؟» «ولاردى الۋعا بولمايدى ەكەن». وسى كەزدە اكەسى ماقسۋتتىڭ ءىنىسى ءماجيت اعاسى كەلدى. «اعا, مالداردى الۋعا بولماسا, مەن وسىندا قالايىن». «قوي, ءىلياس, بىرگە كەتەمىز, باسقالار سوعىستان قايتقاندا مەن نە دەيمىن؟ مال بارعان جەردەن دە تابىلار, امان بولايىق». سويتكەنشە بولعان جوق, جۇك ماشينەلەرى ءار ءۇيدىڭ ماڭىنا توقتاپ, سولداتتار شال-كەمپىرلەردى, ايەلدەر مەن بالالاردى ماشينەلەرگە تيەي باستادى. ايەلدەر شاشىن جايىپ, داۋىس سالىپ جىلادى. اۋىلدىڭ شەت جاعىندا كۇيەۋى مەن بالاسى سوعىسقا كەتكەن اۋرۋ كەمپىر تۇراتىن. ەكى سولدات سول كەيۋانانى سۇيرەتىپ جەتە بەرىپ, تاستاي سالدى. «كەمپىر ءولىپ قالدى».
ءىلياس جوتا جاققا قاراپ ەدى, قويلار مەن سيىرلار جايىلىپ ءجۇر ەكەن. سالدەن كەيىن اۋىلدىڭ شەتكى ۇيلەرىنەن ءورت شىقتى. ورتەنىپ جاتقان تاستان سالىنعان ۇيلەر ەمەس, ارتىنان جىبەرەدى دەپ اۋلاعا جيناپ قويعان جۇكتەر بولاتىن. ەشكىم كەرى قايتپاسىن دەگەندەرى ەكەن. ماشينەدەن سەكىرىپ ءتۇسىپ, جۇكتەرىنە جۇگىرە بەرىپ ەدى, ۆينتوۆكا ءدۇمىنىڭ جەلكەسىنەن تيگەن اۋىر سوققىسى مۇرتتاي ۇشىردى. ەسكى ساندىقتىڭ تۇبىندە اكەسى مەن شەشەسىنىڭ بىرگە تۇسكەن سۋرەتى بار ەدى. العىزبادى. ەكى سولدات اياق-قولىنان الدى دا, كۋزوۆقا لاقتىرا سالدى. ايدار جىلاي باستادى. بۇلاردىڭ جۇگىنە دە وت قويىلىپ, جاڭاعى سۇيرەتىپ اكەلگەن كەمپىردى سول وتقا تاستاپتى. مۇنى كەيىن ءىنىسى ايتقان.
– اعا, سوندا ەشقايسىڭىز ەشتەڭە دەمەدىڭىزدەر مە؟
– نە دەيمىز ولارعا؟ ءبىر كەزدەرى مەسحەتيانىڭ ءبىراز جەرىنە تۇرىكتەر قونىستانعان دەيدى. سوۆەتتەر كەزىندە تبيليسيگە قارادىق. سوعىس باستالعاندا باس كوتەرەتىن جىگىتتەر مايدانعا الىندى. ءبىزدىڭ جۇماەۆتاردان كامال ماۋلىتوعلى, شاۆكات ماجنۇنوعلى, الى نيدايوعلى, تورىن نيدايوعلى, بينالي نيدايوعلى, بايران بۋرانوعلى, ابدۋل بۋرانوعلى, ادجيكاريم بۋرانوعلى, اگالى بۋرانوعلى, شابان اميدوعلى, ماجيليس مۋراتوعلى, سۋلەيمان مۋراتوعلى, پاشالى كاياوعلى, ءتامال تااروعلى, كامال تااروعلى, مۇستافا مۋرتازاوعلى, اگالى شادىمانوعلى, تەمىراز ماجيتوعلى, حۋرشۋت ماۋلىتوعلى, ءناجىپ جۇماەۆ – بارلىعى 20 ادام سوعىسقا كەتتى. ەمەنوۆتەردەن ماردان, احمەت, ءابۋ مايدانعا كەتىپ, جەر اۋدارۋدىڭ الدىندا عانا ماردان اۋرۋلىعىنا, ال نەمەرە ءىنىسى ءابۋ قولىنان جارالانۋىنا بايلانىستى سوعىستان قايتقان. كىم باس كوتەرەدى, اناۋ-مىناۋ دەگەن, قاشپاق بولعان كەيبىرەۋلەردى سول جەردە اتىپ كەتتى.
– سودان ءبارىڭىزدى پويىزعا وتىرعىزدى ما؟
– تەڭىز اينالىپ جۇرمەس ءۇشىن كەمەگە سالدى. ءبىراز جۇزگەن سوڭ نەمىس سامولەتتەرى بومبالاي باستادى. ايەلدەر ءستاليندى دە, گيتلەردى دە قارعاپ, بالالار جىلادى. ءبىزدى قورعاۋشى ەكى كاتەر سامولەتتەردى اتقىلاي باستادى. ءبىر كەمەگە بومبا ءتۇسىپ, كۇل-تالقانى شىقتى. وعان مىنگەن تۇرىكتەر ايعايلاپ, اسپاندا سامولەتتەر گۇرىلدەپ, سۇمدىق بولدى. ءبىز مىنگەن كەمەنىڭ جانىنان بومبا جارىلىپ, اۋىپ قالا جازدادىق. قاسىمىزداعى كاتەردەن اتقىلاپ, جاڭاعى سامولەتتى ورتەدى. جاۋىنگەرلەر دە ايعايلاپ جاتتى. سوندا ءناجىپ قاريا پۋلەمەتتە وتىرعان كەرماشتىڭ اكەسى اديل ەكەنىن كورىپتى. ايعايلاپ ەكەۋى قول بۇلعاسىپتى. سويتكەنشە بولماي, سامولەتتەر ەندى كاتەردى بومبالاۋعا كىرىسىپتى. سول بومبالاردىڭ ءبىرى جاڭاعى كاتەرگە ءتۇسىپ, ەرجۇرەك جاۋىنگەرلەرمەن بىرگە اديل رادجابوۆ تا وپات بولىپتى. كەرماش پەن ىنىلەرى, قارىنداسى كەيىن اكەلەرىن ىزدەستىرە باستاعاندا, ياعني قىرىق جىلداي وتكەن سوڭ ءناجىپ قاريا بولعان جاعدايدى ايتىپ بەرىپتى.
بالام-اۋ, مەن مۇنداي ازاپتى كورگەن ەمەسپىن. جۇك ۆاگوندارعا مال سياقتى تيەدى, ستانسالارعا توقتاعاندا پەشكە ازداپ وت جاعىپ, اۋقات بەرگەنسيدى. كۇن سۋىق, قارتتار مەن بالالار جاۋراپ, اۋرۋعا ۇشىرادى. كوپ كەشىكپەي بالالار ولە باستادى, شالدار دا كوز جۇمدى. توقتاعان جەردە سولداتتار كەلەدى دە, سۇيرەتىپ اپارىپ, سىرتقا تاستاي سالادى. ءار جەرگە توقتاپ, كوپ جۇردىك. قازاق جەرىنە ىلىنگەندە عوي, پويىز سولتۇستىككە جۇرە مە, الدە شىعىسقا بەت الا ما دەپ ۇلكەندەر قاتتى مازاسىزداندى. سودان شىعىسقا قاراي قوزعالعاندا شۇكىرشىلىك جاسادى. «قازاقتار – مۇسىلمان حالىق, قۇدايىمىز ءبىر, قۇرانىمىز ءبىر», دەستى. ال كوپ بىلەتىن كەيبىرەۋلەر ايتتى: «قازاقتار دا ءبىز سياقتى تۇركىلەر, قور بولمايمىز», دەپ. سونىمەن, ءبىر ايدان ارتىق جولعا كەتىپ, 1944 جىلدىڭ باسىندا جەتىگەن دەگەن ستانسادان ءتۇسىردى.
ارنايى اسكەريلەر مەن بيلىك وكىلدەرى بىزدەردى اۋداندارعا, اۋىلدارعا ءبولدى. ەش جاققا بارۋعا بولمايتىنىن, ارنايى ادام اپتا سايىن تۇگەندەپ تۇراتىنىن ايتتى. سوندا جۇماەۆتار, ەمەنوۆتەر, ودجاحليەۆتەر, رادجابوۆتار ىلە اۋدانىنىڭ فرۋنزە اتىنداعى كولحوزىنا ءبولىندى. ءبىزدى كۇتىپ تۇرعان ءۇش-ءتورت وگىز ارباعا ايەلدەر مەن جاس بالالار وتىرىپ, قالعانىمىز جاياۋ شۇبىردىق. اربالاردى ايداپ كەلگەن ناۋرىزباي, ابزاكىر اعالار جانە ەكى بالا ەدى. جولدا توقتاپ, وت جاعىپ جىلىندىق. ارباكەشتەر اكەلگەن ناندى جەپ, اۋقاتتاندىق. كۇن ەڭكەيە اۋىلعا جەتتىك. شاعىن عانا اۋىل بولىپ كورىندى. كەڭسەنىڭ الدىندا ءبىراز ادام تۇر ەكەن...
«قىرماندا جۇمىس قىستا دا ءبىر توقتامايتىن, مولوتيلكامەن استىق باستىرامىز, تەمەكىنىڭ جاپىراعىن جىپكە ءتىزىپ, كەپتىرەمىز, – دەپ باستايتىن اڭگىمەسىن اپام. – ءبىر كەزدە ءبارىمىزدى كەڭسەنىڭ الدىنا شاقىردى. بارساق, جاداۋ-جۇدەۋ, كيىمدەرى جىرتىق-جىرتىق, اياقتارىنا شوقاي كيىپتى, كەيبىر بالالاردىڭ اياقتارىن ەسكى-قۇسقىمەن وراپ قويىپتى. ايەلدەرى بەتتەرىن كورسەتپەيدى ەكەن, ورامالدارىمەن جاۋىپ الىپتى. ازەربايجانداردى العاش كورۋىمىز. مۇسىلماندار دەگەن, بىراق ءبىر قاراعاندا سىعاندار شىعار دەسكەنبىز. كولحوز باستىعى اكىمجان اعا ۇلكەندەرمەن قول الىسىپ امانداستى.
– جولداستار, ءبىزدىڭ كولحوزعا گرۋزيا شەكاراسىنان كوشىرىلگەن ازەربايجان اعايىندار كەلىپ تۇر. قانداي كۇيدە ەكەنىن كوردىڭىزدەر. قالعانىن كەيىن ناقتىلاي جاتامىز. قازىر ەكى ەگىس بريگاداسىنا بولەمىز. بۇگىن-ەرتەڭ ورنالاسسىن, سودان كەيىن جۇمىسقا شىعامىز. جاڭادان كەلگەن ايەل جولداستارعا ەسكەرتەمىن, قازاق ايەلدەرى پارانجا كيمەگەن, بەتىن بۇركەمەگەن. ونشاقتى اۋلەت پولياك اعايىندار بار, ەكى-ءۇش ورىس سەمياسى بار, قالعانىنىڭ ءبارى قازاقتار. مەن كولحوز باستىعى رەتىندە بارىڭىزدەن وتىنەمىن, جوق, تالاپ ەتەمىن, بەتتەرىڭىزدى اشىپ جۇرىڭىزدەر. ءالى-اق قازاقتارمەن تۋىس بولىپ كەتەسىزدەر, – دەپ العان كولحوز پرەدسەداتەلى بريگادالارعا بولە باستادى.
ءىلياس اعا اۋىلعا كەلگەن تۇرىكتەردى اتاي باستادى. ەمەنوۆتەر نەمەرە اعالى-ءىنىلى ۇشەۋ ەكەن – ماردان, احمەت, ءابۋ. تورتىنشىلەرى باسقا پويىزعا ءمىنىپتى دە, جەتىگەن اۋىلىنا ءبولىنىپ كەتىپتى. ماردان مەن ايەلى سۇلتان جەتى بالاسىمەن – قىزدارى نازلي جانە اسيامەن, ۇلدارى يايا, حالەت, يبراگيم, يسمايىل جانە يسراپيلمەن كەلىپتى. اۋىلعا سوعىس بىتكەن سوڭ جەتكەن احمەتتىڭ ساردال, ءانسار, ءمىلادىم, اسان, ۇسەن دەگەن ۇلدارى بار بولاتىن. قالعان ۇل-قىزدارى وسىندا تۋعان. كىشىلەرى ءابۋدىڭ فيرۋزا دەگەن قىزى مەن ابدول دەگەن ۇلى كەلدى, تاعى ەكى ۇلى مەن ەكى قىزى فرۋنزەدە ومىرگە كەلىپتى. ەمەنوۆتەر ءبىرىنشى بريگاداعا ءبولىندى دە, قىستا بوس تۇرعان بالالار باقشاسىنا قونىستاندى.
ەكىنشى بريگاداعا بولىنگەن ودجاحليەۆتەر مەن رادجابوۆتاردى باستاپ كەلگەن قوششى قاريا مەن ايەلى اسما اپانىڭ گۇلالى, بينالى, پاشا, افيز دەگەن ۇلدارى, ال رادجابوۆتاردا كەرماش, ەمديشا, پامبۋح, ءلاتيۆ بولعان. قالعاندارى ومىرگە وسىندا كەلدى. جۇماەۆتار اعايىندى تورتەۋ بولاتىن. ۇلكەندەرى ماقسۋت پەن ونىڭ ايەلى چەشمي كاۆكازدا قايتىس بولعان. بالالارى ءىلياس پەن ايدار جۇماەۆتاردىڭ ەكىنشىسى ءماجيت پەن ايەلى ءنازاننىڭ قامقورلىعىندا ەكەن. ءماجيتتىڭ ءوز بالاسى تەمىراز جانە ءىنىسى ءناجىپ مايداندا جۇرگەن. سوندىقتان قاريانىڭ قامقورلىعىندا ءناجىپتىڭ ايەلى ءباللاي مەن بالالارى يسلام مەن ءانۆار, قىزى ۇعريا جانە تەمىرازدىڭ ايەلى ءادالات بار ەدى. جۇماەۆتاردىڭ ءتورتىنشىسى ءماۋلىت پەن ايەلى لەيلا ءبىر بالاسى مۇعدەتپەن كەلگەن, ال ەكى ۇلدارى كامال مەن حۋرشۋت مايداندا بولاتىن. كامال سوعىستان قايتپادى. جۇماەۆتاردىڭ جانە ءبىر اتالاس تۋىستارى مۋرتازانىڭ ايەلى ءادالات پەن بالاسى ءانسار بريگادير ءابىتتىڭ ەسكى ۇيىنە, مۇعدەت اكە-شەشەسى ۇشەۋى قويشى سىبانقۇلدىڭ ەسكى تامىنا كىرەدى. قالعاندارى اۋىلداعى قازاقتاردىڭ قورجىن تامدارىنىڭ ءبىر-ءبىر بولمەسىنە ورنالاسىپتى.
– سوعىس كەزى عوي, بالام, قازاق اعايىنداردىڭ وزدەرى دە جۇدەۋ تۇرادى ەكەن. سوعان قاراماستان, بارىمەن ءبولىستى, كورپە-جاستىعىن بەردى, ءبىر تابا ناندى ءبولىپ جەدىك.
الدىمەن جۇمىسقا ايەلدەر شىقتى. ءادالات, شۋحرات, اسىلى, ءباللاي, گۇلباتون, نازلي جۇمىس ىستەدى. قىرماندا بيداي ساپىرۋعا, تۇقىم تازالاۋعا ەركەكتەر دە شىقتى. بريگاديرىمىز قارا ءنۇسىپ كولحوز باستىعىنا ايتىپ ءجۇرىپ, بىزگە ساۋ ءۇشىن ەشكىلەر بەرگىزدى. ازىن-اۋلاق بيدايمەن قارايلاستى. سولاي كوكتەمگە دە ىلىكتىك. بالالارىما ىلعي ايتىپ وتىرامىن, قازاق – باۋىرىڭ دەپ, قازاقتار ءبىزدى قورلاعان جوق, بالالارىمىز دوس بولدى. سوندىقتان تەز باۋىر باسىپ كەتتىك, وسىننان تۋىستار تاپتىق. قازاقتارمەن قۇداندالى بولدىق...
اپام نەگىزىنەن قۇدالارى ماردان, احمەت, ابۋلەردى جاقسى بىلەتىن. ەمەنوۆتەر ءبىرىنشى بريگاداعا ءبولىنىپ, ەگىستىك جەر كولەمىن ۇلعايتۋ قاجەت بولعاندا لەپتى-قاراسۋ جاعىن يگەرۋ ءۇشىن ەسىكتى وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنا كوشكەن ەدى. العاشقى ۇيلەر جار جاعالاي سالىنعان جەرتولەلەر بولاتىن. سونىڭ ۇشەۋىنە ازەربايجان اعايىندار كىرىپتى.
جەكە ءوزىم ءۇشىن تۇرىكتەر-ازەربايجاندار دەگەندى العاش ەستۋىم ءتورت-بەس جاسىمدا بولۋى كەرەك. ول كەزدە ەسىكتى وزەنىندە سۋ كوپ بولاتىن دا, جازدايعى ءومىرىمىز وسى وزەننىڭ بويىندا وتەتىن. شومىلۋدىڭ كوڭىلدى بولا تۇسكەنى قارامىزدىڭ كوبەيگەنىنەن بولۋى كەرەك. ۇيلەرى ءدال جاردىڭ باسىنداعى ءابۋ اتانىڭ ابدول, احمەت اتانىڭ ءمىلادىم, اسان جانە ۇسەن دەگەن بالالارى بىزگە وزەننىڭ تايىز جەرلەرىمەن جۇگىرىپ جارىسۋدى, قۋالاسپاق ويناۋدى ۇيرەتكەن. وزدەرى بيىكتىگى ءۇش-ءتورت مەتردەي بولاتىن جاردان قورىقپاي سۋعا سەكىرە بەرەدى. ابدىقايىم مەن باكەڭنەن كىشىرەك مەنى ولار دا ەركەلەتىپ, «شوجىق-شوجىق» دەسىپ, قاستارىنان قالدىرمايتىن. كۇن ءدال توبەگە كوتەرىلىپ, ويىنىمىز قىزعان كەزدە باسىنا داكە سياقتى اق ورامالىن جامىلىپ ءابۋ اتانىڭ ايەلى باتتون اپام جەرتولەدەن شىعادى. ءبارىمىزدىڭ ءماز بولا ويناپ جۇرگەنىمىزدى قىزىقتاپ ءبىراز تۇرعاننان كەيىن: «شوجىقلار, بۋريا گەل, بۋريا گەل» دەپ شاقىرادى. بارعاندا بارىمىزگە كىشكەنتاي كۇلشە ناننان بەرەدى. ەتەگىنە سالىپ اكەلگەن كۇلشەلەردىڭ سوڭعىسى ماعان تيەدى. ول كىسى جانە مەنى قاسىنا ۇستاپ قالىپ, كولەڭكەسىنە تۇرعىزىپ, كۇلشەنى جەگىزەدى. سوسىن جالاڭاش قۇيرىعىما «بارا عوي» دەگەندەي اقىرىن ۇرىپ قويادى. مۇنداي كۇلشەلەردى كەيدە احمەت اتانىڭ ايەلى ءرابيا اپام تاراتاتىن. ابدەن سۋسوردى بولىپ, قارىنىمىز اشقاندىقتان با, الدە اپالاردىڭ مەيىرىمدى الاقاندارى باسىمىزدان سيپاعاندىعىنان با, سول كۇلشە ناننىڭ ءدامى ايرىقشا بولاتىن. كەيىن اۋىلدا وقىپ جۇرگەندە مەكتەپتەن قايتقاندا جولداعى تۇتقىشباي اتانىڭ ايەلى كۇلشەبالا اپامىز الدىمىزدان جەتى كۇلشە الىپ شىعاتىن. سول بالا كۇنگى ءدام قايتادان سانادا جاڭعىرىپ سالا بەرەتىن. قازىر ايەلىم جاقان ەلەكتر پليتانىڭ استىڭعى قىزدىرعىشىنا وسىنداي كۇلشە نان پىسىرەدى. قارا نان عانا جەۋگە رۇقسات ەتىلگەندىكتەن, ماعان بىرەۋى تيەدى. باياعى ەسىكتىنىڭ بويىنداعى باتتون اپام ۇلەستىرىپ, ەڭ سوڭعىسىن جەگىزەتىن كۇلشە ناننىڭ ءدامى اۋزىما كەلەدى. سوندا كەشكە قاراي انامىزعا باتتون اپام كۇلشە نان بەرگەنىن ايتاتىنبىز. «سەندەردىڭ قارىندارىڭ اشپاسىن دەگەنى عوي», دەيتىن اپام. ال كەيىن ەسەيگەن كەزىمدە اپام كۇلە وتىرىپ, سول كەمپىردىڭ ابدولىن, ال ءرابيا اپانىڭ اسانى مەن ۇسەنىن اكەمىز سمايىلدىڭ ەمدەپ, امان وسكەنىن جەتكىزگەن. وسىنى ءىلياس اعاعا ايتىپ ەدىم, كۇلدى.
– سەنىڭ اكەڭ مەنى دە ەمدەگەن, – دەپ باستادى ول. – ەكىنشى بريگادادا, ءنۇسىپ اعانىڭ قول استىندا ىستەيمىن. ناۋرىزباي ەكەۋمىز جەر جىرتامىز, بيداي ورامىز, باۋلاردى قىرمانعا تارتامىز, ال كۇزگە قاراي بالالارمەن بىرگە جەتىگەن ستانساسىنا بيداي تاسىدىق. ءبىز كەلگەن سوڭ, ونىڭ ۇستىنە مايداننان جارالى بولعان سولداتتار قايتتى, ادام كۇشى كوبەيدى عوي, ەگىستىك كولەمى ەسەلەپ ۇلعايدى. تاماق ىشۋگە عانا وتىرامىز, ايتپەسە تىنىم جوق. ەڭبەككۇنگە اقى جازادى ەكەن, بىراق ونىڭ ءبارىن سالىققا ۇستاپ قالادى. سونداعى بار تاباتىنىمىز – جىل سوڭىندا ەڭبەككۇنگە بەرەتىن بيداي. سونىڭ وزىنە ءماز بولامىز. العاشقى قىستا قاتتى اۋىردىم, ىستىعىم كوتەرىلىپ, تۇسپەي قويدى, جۇتقىنشاعىم اۋىرىپ, مەڭ-زەڭ بولىپ جۇرەمىن. ناۋكەڭ: «اۋىلدا سمايىل دەگەن ءتاۋىپ بار, سوعان كورىن», دەدى.
اكەڭ ترۋدارميا دەگەننەن دەنساۋلىعى جاراماي كەلىپتى. ءوڭى جۇدەۋلەۋ ەكەن...
– ءتۇر-ءتۇسى ەسىڭىزدە مە؟
– بىلاي سۇڭعاق بويلى, بەتى سوپاقتاۋ كەلگەن, سەنىڭ بەتىڭنىڭ دوڭگەلەكتىگى, بەتىڭدەگى شۇبارىڭا دەيىن شەشەڭە, كۇلاش تاتەگە تارتقان, ال اكەلەرىڭە اعاڭ بايجۇمان كەلىڭكىرەيدى, بەتى جۇقالتاڭ, شوقشا ساقالى بار بولاتىن. كوزى وتكىر ەكەن. تاماعىمدى قارادى, تامىرىمدى ۇستاپ, باسىن شايقادى. «دۇرىس كەلىپسىڭ, ەندى كەشىكسەڭ كارىپ بولعانداي ەكەنسىڭ, – دەدى دە ويماق سياقتى كىشكەنتاي ىدىسىمەن ءتورت ءتۇرلى دارىدەن ولشەپ, شۇبەرەككە وراپ بەردى. – بۇگىن كەشكە ىشەتىن ءدارى وتە كۇشتى, ونى دۇرىس اۋقاتتانعان سوڭ ىشەسىڭ, ۇيدەگى بارىڭدى جامىلىپ جات. سەن ءماجيتتىڭ ۇيىندەسىڭ عوي, كىشى شەشەڭ نازانگە ايت, قورىقپاسىن, تۇندە مازاسىز بولاسىڭ, ەرتەڭ ۇيىڭدە بول, دارىلەرىڭدى ءىش, بۇرسىگۇنى جۇمىسىڭا شىعا بەر».
– ەرتەڭ جۇمىسقا شىقپاسام بولمايدى. بريگادير ۇرسادى...
– ءجۇر قازىر قاراتوعان جاققا بارايىق, ءوزىم ايتىپ تۇسىندىرەمىن, – دەپ بىرگە ءجۇردى. اۋىلدان شىعا بەرگەندە قارا ءنۇسىپ قارسى جولىقتى. سەن ول كىسىنى كورىپ پە ەدىڭ, وتە سۇستى ادام بولاتىن. قازىر ايقايعا باساتىن شىعار دەپ ەدىم, سمايىلدى كورىپ, اتىنان ءتۇسىپ امانداستى. سوعان قاراعاندا, ونى دا ەمدەگەن بولار دەپ ويلادىم. كەيىن بىلسەم, تۋىستىقتارى بار كورىنەدى. ءنۇسىپتىڭ ايەلى ماقاش وتەمىستەن تارايتىن قىز, ال سەنىڭ اكەڭ – وتەمىستىڭ اعاسى وتەشتەن قالعان ۇل ەكەن, سوندا ءنۇسىپ كۇيەۋبالاسى بولعانى عوي. رۇقسات بەرىپ, ۇيگە كەلگەن سوڭ ايتقان ءدارىسىن ءىشتىم. تۇندە دەنەم وت بولىپ جانىپ, ساندىراقتاپ شىعىپپىن. ءنازان تاتەم قاتتى قورقىپ, تۇندە سمايىلعا بارىپتى. سونداعى ايتقان ءسوزىن ول كىسى ىلعي ەسىمە سالىپ جۇرەتىن: «سەن, حاتۋن, قورىقپا, ءىنىڭ جازىلادى, بۇل اۋرۋمەن ەندى اۋىرمايدى, ءبىر جازاتايىم بولماسا, ول ءجۇز جاسايدى», دەپتى. «سمايىلدىڭ ايتقانى كەلسىن, ءجۇز جاسا», دەپ كەتكەن ول كىسى قايتىس بولارىندا.
– سودان كەيىن ەشقانداي جازاتايىمعا ۇشىراعان جوقسىز با؟
– ءبىر رەت ءىش قۇرىلىسىمدا بىردەڭە بولىپ, مۇستافا بالام تەمىرجولدىڭ بولنيتساسىنا اپارىپ, وپەراتسيا جاساتقان. كەيىن جازىلعان سوڭ ءوزىم ىزدەپ بارسام, ءبىر سارى بالا وتىر ەكەن. حيرۋرگىمدى سۇراپ ەدىم, ول كنب-نىڭ بولنيتساسىنا اۋىسىپتى. سەن كىمسىڭ دەپ سۇرادىم, سەنىڭ بالاڭ ەكەن. «سىزگە جاسالعان وپەراتسيانى بىلەمىن, دارىگەرىڭىزگە ايتايىن, كۇتىنىپ ءجۇرىڭىز, ءجۇز جاسايسىز», دەدى بالاڭ.
كورىپ تۇرسىڭ با, ءبىر مەنىڭ تاعدىرىما اكەڭ دە, بالاڭ دا ارالاسىپتى. مەن جازىلعان سوڭ ءبىزدىڭ تۇرىكتەردىڭ ۇلكەنى دە, كىشىسى دە سمايىل تاۋىپكە قارالاتىن بولعان. سوعىس بىتكەن سوڭ ءبىرىنشى بريگادانىڭ ادامدارى ەسىكتىنىڭ سول جاعالاۋىنا كوشىپ, سەندەر سوندا تۋعانسىڭدار. سول جاقتا جۇرگەندە عوي, سمايىل ءبىر ءوزى بۇتكىل ەمەنوۆتەرمەن سوعىساتىنى. اكەڭ شاقار بولاتىن, بۇل جاعىنان اعاڭ وزبەك كوپ ۇقساعان. قالاي بولعاندا دا بارشا تۇرىكتەر وعان قارىزدارمىز. ءوزى ەشتەڭە سۇرامايتىن, اركىم قولدا بارىن ۇسىناتىن. كەيدە ەسىكتىنىڭ بويىنان ءشوپ شاۋىپ, ءتۇسىرىپ بەرەتىنبىز.
سەن ءبىلۋىڭ كەرەك, شايمەردەن اعالارىڭ نازلي قىزدى الىپ قاشقاندا ەمەنوۆتەردىڭ ءۇش اۋليەتى دە كوتەرىلىپ, وعان جۇماەۆتاردان قوسىلىپ, الدارىنا كەلگەن شايمەردەننىڭ اكەسى مولداعالي كىسىنى ەسىكتەرىنەن كىرگىزبەي قويعاندا, مولدەكەڭنىڭ ايتۋىمەن اۋىلدىڭ باستىقتارى جۇمىسىنا ادام جىبەرىپ, سمايىلدى العىزدى. اكەڭ ايتتى: «اي, ماردان, احمەت, ءابۋ اقساقالدار, مولداعاليدىڭ بالاسى – مەنىڭ دە بالام. شابامىن دەسەڭدەر, مىنە, مەنىڭ باسىمدى شابىڭدار. ايتپەسە, مۇندا كەلگەندەرىڭىزگە بەس جىل بولىپتى, ەكەۋى سوعىس كەزىنەن بەرى بىرگە جۇمىس ىستەدى, ءبىرىن-ءبىرى جاقسى بىلەتىن بولدى. سەندەر قازىر بالالارىڭا قازاق قىزىن العىزبايسىڭدار, بىراق كەيىن سولاي دا بولادى. اۋىلدىڭ ۇلكەن مولداسى داستارقان جايىپ وتىر, اشۋدى اقىلعا جەڭدىرىڭدەر, داستارقاندى اتتاپ كەتپەڭدەر, بار مۇسىلمان بالاسى داستارقان باسىندا پاتۋاعا كەلگەن». سول سوزگە توقتاپ, قازاق پەن تۇرىكتەر قۇدا بولدىق. ال سمايىل بىلگەن بولۋى كەرەك, كەيىن كورنەكتى اكتەر ءانۋار مولدابەكوۆتىڭ قۇرالاي دەگەن قىزىن مەنىڭ بالام مامەدكە بەرۋىن سۇراپ, قۇدانىڭ الدىنا بارعان اداممىن مەن.
...ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ تۇرىكتەرىنىڭ ايەلدەرى وتە يناباتتى. كىشكەنتاي ۇل بالا كەلە جاتسا دا الدىن كەسپەيدى, ءوتىپ كەتۋىن كۇتىپ تۇرادى. ال ەندى اشۋعا مىنسە, ولاردى توقتاتۋ ەش مۇمكىن ەمەس. ۇل بالالارىنىڭ وجەت بولىپ وسۋىنە سول انالارى كوبىرەك ۇلەس قوساتىن سەكىلدى. بالا كەزىمىزدە كەشكە قاراي ماردان اتانىڭ جەر تامى جاققا جينالامىز. كۇن باتا بەرگەندە سۇلتان اپام قىزارىپ ءسونىپ بارا جاتقان كۇنگە قاراپ تۇرىپ: «ستالين, ءول, ءول, ءول!» دەگەندى ءۇش رەت قايتالاپ ايتاتىن. مۇنى ءابىت بريگاديردىڭ قورقىتقانى دا, كۇيەۋى ماردان شالدىڭ ءوتىنۋى دە قويدىرا الماعان. ستالينگە قاراتا ايتىلعان لاعنەتتە مەسحەت تۇرىكتەرىنىڭ كورگەن قاسىرەتى مەن بيلىك تاراپىنان تارتقان قورلىعى كورىنىس بەرەتىن. اۋرۋلىعى دا بولعان شىعار, بىراق ءستاليندى سۇلتان اپام سياقتى انالاردىڭ قارعىسى قۇلاتقانداي بولادى دا تۇرادى.
– سوعىستىڭ سوڭعى جىلدارىندا فرۋنزە اتىنداعى كولحوز دۇرىلدەپ تۇردى, بالام, – دەپ جالعاستىردى اڭگىمەسىن ءىلياس اعا. – ەگىستىك كولەمى ۇلعايدى, اۋىلدا كارىستەر ازداپ كۇرىش ءوسىردى, وۆوشش ءوسىردى, ەگىستىكپەن, قىزىلشامەن قاتار تەمەكى ەگىلەتىن. سونىڭ بارىنەن ءتاپ-ءتاۋىر ءونىم الىناتىن. كولحوزشىلار وتكىزەتىن ماي, ءسۇت تاعى بار, جىلى كيىم دە جونەلتەدى مايدانعا. اكىمجان باستىق وتە جاقسى كىسى ەدى, ال بريگاديرلەر اپشىمىزدى قۋىراتىن. ول كەزدە ءبىرىن-ءبىرى اڭدىپ قالعان زامان ەدى عوي. سارسەيىتتى جۇرتتىڭ كوبى جاماندايدى, مەن دە ماقتاي قويمايمىن. بىراق پلەندە بولعان ونى اڭدۋشىلار كوپ بولاتىن. ءوز جانى ءۇشىن ول ايەلدەردىڭ قوينى-قونىشىنان بيداي داندەرىن قاعىپ تۇسىرەتىن. الدە سول كەزگە سونداي ءتارتىپ كەرەك پە ەدى. مەنىڭ بالام مۇراتتى گۇلباتون قۇروزەكتەن وتە بەرە تۋىپ قالعان. سەن ءوزىڭ دە ەمشەكتەگى كەزىڭدە قىلشانىڭ باسىنداعى بالاعاندا جاتاتىنسىڭ. كۇلاش تاتە جاس كەلىندەرىن جىبەرىپ, قاراتاتىن.
جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ مايدان ءۇشىن دەپ جان اياماي ەڭبەكتەنۋىنىڭ ارقاسىندا كولحوزىمىز وزات بولدى. ارينە, قازاقتارمەن, پولياكتارمەن بىرگە تۇرىكتەر دە بەل شەشپەي جۇمىس ىستەدى. ءنۇسىپ اعامىز ىلعي: «سەندەردى ماعان بەرگەن قۇدايدان اينالىپ كەتەيىن» دەيتىن. سوعىستان كەيىن اۋىلعا چتز دەگەن تراكتورلار كەلىپ, گورودەتسكي مەن اتىن ۇمىتىپ قالدىم, ءبىر ورىس كىسى جۇرگىزگەن. سەنىڭ شەشەڭ گورودەتسكيدىڭ سمەنشىگى بولعان. جىل سايىن جاعداي جاقسارا بەردى.
ەمەنوۆ احمەت سوعىستان بىردەن اۋىلعا كەلدى. بالالارى بىرەۋلەر ارقىلى حات جازعىزىپ, ونى الماتىدان سالىپتى. ءابۋدىڭ ءىنىسى الي ابيدوعلى جاۋدىڭ توبەسىنەن تالاي رەت جاي تۇسىرگەن اسكەري ۇشقىش بولعان. ءبىر رەت اۋىر جارالانىپ, جازىلعان سوڭ قايتا اتتانعان. ەرلىكپەن قازا تاپتى دەگەن قاعاز كەلىپتى. ال جۇماەۆتاردان ۇشەۋى عانا ءناجىپ, تەمىراز جانە حۋرشۋت, وندا دا ءبىر جىلدان سوڭ, الدىمەن مەسحەتياعا بارىپ, ودان قايدا كەتكەنىمىزدى بىلمەي, ىزدەستىرىپ, سۇراستىرىپ ءجۇرىپ تاپقان عوي. ال سوعىسقا قاتىسقان جۇماەۆ ميزام ءبىزدىڭ اۋىلعا كەيىن كەلگەن.
...بۇرىنعى فرۋنزە, قازىرگى تۋعانباي اۋىلىندا «ولگەندە كورگەن ءبىر قىزىق» دەگەن ءسوز بار. بۇرىندارى ءولىپ قالعاننان كەيىن نەسى قىزىق ەكەن دەيتىنمىن. سويتسەم, ولدىك-تالدىق دەگەندە جەتكەن قىزىعىمىز دەگەن ماعىنادا ەكەن عوي. بالا كەزىمىزدە كوكەم وزىبەكتىڭ قاتارلاستارىنان ەرەسەكتەۋ ءىلياس قوسپاەۆ, تۇرتاي اقپاەۆ, قازتاي سەيسەنبينوۆ سەكىلدى اعالارىمىزعا كوپ ەلىكتەيتىنبىز. «وسىلاي بولىپ وسسەم, وسىلاي كيىنسەم» دەيتىن ۇلكەندەرىمىزدىڭ ءبىرى مۇعدەت اعا بولاتىن. بالا كەزدەن جۇمىس ىستەپ وسكەن ول پىسىق ەدى. ۇيدەگى شارۋاعا دا, كولحوزدىڭ تومەنگى ساتىداعى شولاق ەتەكتەرىنىڭ قىزمەتىنە دە ۇلگەرىپ جاتاتىن. ۇلكەندەردىڭ ءبارى ونىڭ جاقسى بولىپ وسكەنىن ايتاتىن. مەكتەپكە بارماي تۇرىپ-اق كەيدە اپاما ىلەسىپ, قىلشاعا باراتىنبىز. باكەڭ سول كەزدە ەكىنشى كلاسقا كوشكەن, ماعان قاراعاندا الدەقايدا پىسىق. قىلشانى سيرەتۋگە, جالعىزداۋعا اپام ونى قولايلى سانايتىن. مەنىڭ ەرۋىم باكەڭنىڭ كوڭىلىن اۋلاۋ ءۇشىن بولسا كەرەك. مىندەتىم – قالىڭ ءشوپتىڭ كولەڭكەسىندە تۇراتىن ارنايى ىدىستان وجاۋعا قۇيىپ, اپام مەن باكەڭە سۋ تاسۋ. سونداي كەزدەردە ادەمى اتقا مىنگەن كەلىستى جىگىت – مۇعدەت اعا كەلەدى. اتىن بالاعان جاقتا قالدىرىپ, جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەرگە ارالاسىپ كەتەتىن. قىزىلشاشىلار كۇن تاس توبەگە كوتەرىلگەندە بالاعانعا جينالىپ, اركىم ۇيدەن اكەلگەندەرىن ورتاق داستارقانعا سالىپ, شاي ىشەدى. ءبىز كانالعا شومىلۋعا كەتەمىز. ال مۇعدەت اعا شاقىرايعان كۇننىڭ استىندا پامبۋح قىزبەن اڭگىمەلەسىپ, ەكەۋى جۇمىستى جالعاستىرا بەرەتىن. كەشكە اۋىلعا جاياۋ قايتىپ كەلە جاتقاندا قازاعى بار, ازەربايجانى بار بارلىق ايەل پامبۋحتى ورتاعا الاتىن.
– پامبۋح, مىنا جىگىت كەلگىشتەپ كەتتى, تويدىڭ اۋىلى كورىنىپ قالدى عوي دەيمىن...
– سەنىڭ جەڭگەڭ جاقسى, ايتپايدى عوي, ايتپەسە كەرماش داداڭ ءبىلىپ قويسا, سازايىڭدى بەرەر...
– سەن مۇعدەتكە كەلىسىمىڭدى بەرمەسەڭ, باسقا قىزدار قاعىپ كەتەر...
سۇڭعاق بويلى, تالدىرماش كەلگەن سۇلۋ قىز ۇندەمەيدى. ۇندەمەي قۇتىلادى. ءبىر كۇنى «مۇعدەت ۇيلەنىپتى, كەرماشتىڭ قارىنداسى پامبۋحتى الىپتى» دەگەن حابار بۇكىل اۋىلدى ءدۇر سىلكىندىردى. ۇلكەندەر جاعى اۋىلدا جاقسى ءبىر وتباسى پايدا بولعانىنا قۋانىسقان. «ەرتەڭ شاباش بولادى ەكەن» دەگەندە ماناعى «ولگەندە كورگەن ءبىر قىزىقتى» ايتىسىپ, بۇكىل اۋىل جينالعان.
اپام كورشى كەلىندەرىن, ءوز قاتارلارىن ەرتىپ شىققاندا ءبىز دە ەرگەنبىز. ايەلدەر جاعى الدىمەن زىليحا تاتەمنىڭ ۇيىنە باس سۇقتى. وسىنداعى اۋىزعى بولمەدە اپپاق كويلەك كيىپ, باسىنا ورامال جامىلعان پامبۋح تاتەم تۇر ەكەن. ءيىلىپ, سالەم سالدى. كەيىن بالالار بولەك كىرگەندە دە تاتەم ك ۇلىپ تۇرىپ, بىزگە دە يىلگەن. وزىمەن بىرگە جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەردى كورگەن ول كوزىنە جاس الدى. اپامدار: «قوي, پامبۋح, جىلاما, ادام باقىتىنا جىلاي ما ەكەن», دەپ بەتىنەن سۇيگەن. بىلاي شىعا بەرە نۇرقيا تاتەم: «اپكە-اۋ, ازەربايجانداردا جاس كەلىنگە ەشكىم قولىن تيگىزبەيدى دەۋشى ەدى, ءبىز بەتىنەن ءسۇيىپ جاتىرمىز», دەدى. «ە-ە, بۇلار كەلگەلى بەرى ون جىل بولدى, الدەقاشان ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ قىزى بولىپ كەتتى», دەپ كۇلدى اپام. ال جولدىڭ قارسى بەتىندەگى نايمان كىسىنىڭ ەسىگىنىڭ الدى ۇلكەن الاڭ بولاتىن. ءتور جاقتا داۋىلپاز قاعىپ, سىرناي تارتىپ, سىبىزعىدا ويناعان مۋزىكانتتار تۇردى. ورتادا اسابا بولۋى كەرەك, «شاباش! شاباش!» دەپ جار سالىپ ءجۇردى. ءبىز ازەربايجانى بار, قازاعى بار قاپتاعان بالالار الاڭدى قورشاي وتىردىق. ورتاعا قانشاما ەر-ازامات شىعىپ, قولدارىن ۇستاسىپ, ادەمى بيلەپ ءجۇردى. ءبىرازدان كەيىن داستارقان جايىلعان ۇيلەردەن شىقتى بىلەم, مولداش, ۇلان, نۇرباي, قازتاي, ورازحان اعالار دا ازەربايجانداردىڭ قاتارىنا تۇرىپ, بيلەي جونەلدى. مۋزىكا جەدەلدەپ, ورتادا ۇلتتىق كيىمدەرىندەگى كاسىبي بيشىلەر قالعاندا ولار يىقتارىنا بىزدەردى وتىرعىزىپ الىپ بيلەدى. وسى شاباش كەزىندە ءبىزدىڭ اۋىلداعى تۇرىكتەردەن باسقا جۇماەۆ پەن ەمەنوۆ دەگەندەر الماتىدا دا, تالعاردا دا, قاسكەلەڭدە دە, جەتىگەندە دە بار ەكەنىن ەستىپ, تاڭ قالعانمىن. جانە ءبىر قىزىعى – جان-جاقتان كەلگەندەردەن جاڭا ۇيلەنىپ جاتقاندارعا كىم قانشا سوم اكەلگەنى «پالەنشە بەس مىڭ سوم بەردى! شاباش, شاباش!» دەپ حابارلانىپ تۇرادى ەكەن. سول اكەلگەن اقشادان بولار, مايدا ءبىر سومدىقتارىن بىزدەرگە تاراتىپ كەتەدى. مەن سولاي ءۇش سوم جيناعانمىن. ءبىر كەزدە ورتاعا ۇلتتىق كيىمدەرىن كيگەن مۇعدەتتىڭ تۋىستارى – حۋرشۋت, ءىلياس, ايدار, دوستارى گۇلالى, يايا اعالار شىعىپ, ءتاپ-ءتاۋىر بيلەگەن.
– ءىلياس اعا, سول تويدا ءسىز دە بيلەپ ەدىڭىز عوي...
– بالام-اۋ, ول كەزدە جاس بولاتىنبىز. ونىڭ ۇستىنە ءبىز كاۆكازدان كوشىرىلگەندەر ەمەس, جەر اۋدارىلعاندار ەدىك. باقىلاۋدا جۇردىك. سوعىس كەزى. كەيىن دە قانشاما جىل بەل شەشپەي جۇمىس ىستەدىك. سول ون جىل بىزگە ءبارىن ۇمىتتىرۋعا ءتيىس ەدى. بىراق, حالىق قانىندا بار ادەت-عۇرپىن, سالت-ساناسىن ۇمىتا ما! جانە سول توي قاشاننان بەرگى ءبىر بوي جازۋىمىز ەدى عوي. قازىرگى جاستار تويلاردا ءتيىپ-قاشىپ سولاي بيلەيدى. ايتپەسە, ءبارى وزگەرىپ بارادى ەمەس پە؟ بۇرىن قازاقتار دا توي جاساعاندا ەشقانداي ءانشى جالداماي-اق, وزدەرى بىرىگىپ ءان سالا بەرەتىن. قازىر ءبارى تويعا كونتسەرت كورۋگە نەمەسە ءارى-بەرى مايىسىپ, بۇگىنگىشە بيلەۋگە بارادى.
...مەن تالعاردىڭ قازاق مەكتەبىندە 9 كلاستا وقىپ جۇرگەنىمدە دەمالىس كۇندەرى ينتەرناتتا قالاتىنمىن. اپامدار قويدا بولدى دا ۇلكەن كانيكۋلدار بولماسا, ءبىر-ەكى كۇندە مالدى اۋىلعا جەتىپ ۇلگەرمەيتىنمىن. سونداي ءبىر سەنبىدە قالانىڭ ورتالىعىنداعى كىتاپ دۇكەنىنەن شىعىپ كەلە جاتىپ, مۇعدەت اعا مەن پامبۋح تاتەمدى كەزدەستىردىم. اۋىلداعى بوزبالا بىتكەننىڭ ءبارى مۇعدەت اعانى جاقسى كورەتىن. ۇلكەن كىسىلەرشە قولىمدى ۇسىنىپ امانداستىم.
– پامبۋح, بۇل ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ جىگىتى, قويشى وزىبەكتىڭ كىشى ءىنىسى, – دەدى مۇعدەت اعا.
– ءيا, مەن ونى قىلشاداعى كەزىنەن بىلەمىن. كۇلاش اپكەمنىڭ ۇلى عوي, – دەپ تاتەم ءبىر قولىن مەنىڭ كەۋدەمە تيگىزىپ, ءسال باسىن ءيىپ, ادەمى امانداستى.
– مىنا سحت-نى ءبىتىرىپ, ديپلوم العان بەتىمىز عوي. ءجۇر, كوپىردىڭ ارعى بەتىندەگى رەستورانعا بارىپ اتاپ وتەيىك, – دەپ اعا ءبىزدى رەستورانعا باستادى.
– تاڭەرتەڭ ءبىرىنشى اۆتوبۋسپەن شىققانبىز. اعاڭ ءجوندى اۋقاتتانا الماعان, – دەپ تاتەم ءمان-جايدى ءتۇسىندىردى. ءسويتىپ, العاش رەت رەستوران دەگەنگە كىرىپ, اعانىڭ ديپلومىن اتاپ وتكەنبىز. تاتە ەكەۋمىز ليموناد ىشتىك, اعا ازداپ اراقتان الىپ وتىردى. ارتىنان ەكەۋىن اۆتوستانساعا دەيىن شىعارىپ سالدىم. كەتەرىمدە مۇعدەت اعا قارسى بولعانىما قاراماستان, ءۇش سوم بەردى. «ۇيالما, ءوزىمىزسىڭ عوي», دەپ تاتەم دە ءوتىندى. بۇرىن ەسكى ىلەدەن وتكەندە بازارداعى دۇكەندە ىستەيتىن ءاليلا اپكەم: «اقشاڭ بار ما ەدى؟» دەپ ءۇش سوم, بەس سوم بەرىپ قوياتىن. باسقا بوگدە ادامداردان اقشا العان ەمەسپىن. تاتەمنىڭ «ءوزىمىزسىڭ» دەگەنى ۇناپ, سول ءۇش سوم بويىمدى جىلىتىپ, كوپكە دەيىن قالتامدا جۇرگەن.
– ءىلياس اعا, وسى اۋىلدا تۇرىپ جاتقاندارىڭىزعا جەتپىس جىلدان اسىپ بارادى ەكەن. قازاقتار مەن تۇرىكتەر الدەقاشان تۋىسقان بولىپ كەتتىڭىزدەر. قالاي دەگەندە دە ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ تۇرىكتەرى باسقا جەرلەردەگى اعايىندارعا قاراعاندا وزگەشە باۋىرمال. الدە ماعان سولاي كورىنە مە؟
– بالام-اۋ, ول ەندى ءبىزدىڭ فرۋنزە, قازىرگى تۋعانباي اۋىلىنىڭ تابيعاتىنا بايلانىستى قالىپتاسقان, تاربيەلەنگەن قاسيەت قوي. اۋىلداعى قازاقتار وتە باۋىرمال بولاتىن. بۇگىندە ولاردىڭ ۇرپاقتارى سول قاسيەتتەردى بويلارىنا ءسىڭىرىپ, ساقتاپ كەلەدى. سوعان قاراي تۇرىكتەر دە قازاقشىل, كوپشىل بولدى. بۇگىندە مارقۇم بولىپ كەتكەن ۇلان مەن ءتىرى جۇرگەن يايانىڭ دوستىعى قانداي ەدى. حۋرشۋت پەن مولداش ناعىز قارداشتار بولاتىن. ەستاەۆا زىليحا مەن ءباللاي كىسى جاقىن قۇربىلار رەتىندە ەستە قالدى. اۋىلداعى بارشا قازاقپەن مەن دە جاقسى قاتىناستا بولدىم. جاڭا ءوزىڭ كوڭىل ايتقان مۇستافا بالام قايتىس بولعاندا جۇمىس ورنىنان كەلگەندەردەن بىلاي, اۋىلدىڭ ونى بىلەتىن بارلىق قاتارلاستارى الماتى مەن تالعاردان, ەسىكتى مەن قاسكەلەڭنەن كەلدى, جىلاپ كەلدى. جۇرەگىم قان جىلاپ تۇردى, دەگەنمەن بالامنىڭ وسىنشاما كوپ دوستارى بولعانىنا شۇكىرشىلىك ەتتىم, بالام ەلىمىزدىڭ كادەسىنە جاراعان ازامات بولعانىنا تاۋبە دەدىم.
بىلتىر كۇزدە الماتىعا, ۇلكەن رەستورانعا ۇيلەنۋ تويىنا باردىم. جۇماەۆ مۇعدەتتىڭ كەنجەسى سۋلەيمان ءجۇرىپ-ءجۇرىپ, اياقتاندى عوي. جۇماەۆتاردىڭ قارياسى رەتىندە وتىردىم. ءبارى كەلىپ امانداسىپ جاتىر, تۇرلەرىنەن تانىپ تۇرمىن, اۋىلداعى قازاقتاردىڭ بالالارىن, نەمەرەلەرىن. تويدا تۇرىكتەرگە قاراعاندا قازاقتار كوپ بولدى-اۋ دەدىم. ءبىر كەزدەرى ناۋرىزباي مەن ءناجىپ, ابزاكىر مەن ماردان, قاسىم مەن تەمىراز, احمەت پەن الىقۇل, ءابۋ مەن سمايىل باستاعان اعايىنشىلدىق ءداستۇرىن كەرماش پەن ايناش, گۇلالى مەن ورازحان, حۋرشۋت پەن ەرمىش سياقتى ونداعانى ءىلىپ اكەتسە, بۇگىندە ونى اۋىلدان جان-جاققا تاراعانى بار, وسىنداعىسى بار جۇزدەگەنى جالعاستىرىپ كەلەدى.
سەن ەستىگەن بولارسىڭ, باياعىدا تۇرىكتەر ازەربايجانعا كوشپەك بولعاندا, ءبىز جەتىگەن ستانساسىندا 3-4 كۇن سوستاۆ كۇتىپ جاتقانبىز. كەلەسى كۇنى مولداش وسپانوۆ كەلە قالدى. اۋىلعا كەتىپ بارا جاتقان ماشينەنى ستانساعا بۇرعىزىپ, بىزگە كەلىپ امانداستى. اۋىلدا ناۋقان بىتكەن بە, سولاردىڭ بىرىنە بايلانىستى جۇرگەن بولار دەپ قويعانبىز. ءبىر كەزدە ەكى قوي سويىپ, قازان-وشاعىن كوتەرىپ, كوك-سوگى مەن قاۋىن-قاربىزىن تولتىرىپ, ەكى جاشىك اراق سالىپ, ءبىر ماشينە جىگىتتەر كەلدى. ارتىنان ءابدىحان تويباەۆ, ەرمىش جوتەەۆ باستاعان تاعى ءبىر توبى جەتتى. سەنەسىڭ بە, بالام, فرۋنزەلىكتەر جەتىگەن ستانساسىنىڭ باسىندا شىعارىپ سالۋ تويىن جاسادى. مۇنى كورگەن باسقا تۇرىكتەر: «مۇنداي اۋىلدان كەتىپ نەلەرىڭ بار؟» دەپ تاڭ قالىسقان. «قينالساڭدار, قايتىپ كەلىڭدەر», دەپ قالدى. سودان قايتىپ كەلگەندە اۋىلدىڭ ورتاسىندا ءبىر بۇقا سويىپ تۇرىپ, ەكى كۇن توي قىلعانبىز.
بالام, ءبىزدىڭ دە كوڭىلىمىز سونداي. ازەربايجاندار قابىلداماعانعا ەش قاپالانبادىق. ۇيلەرىمىزگە ەشكىم تيمەپتى. كەلدىك تە كىردىك, ءۇش-ءتورت اي دەمالىستا بولىپ ورالعانداي, جۇمىسىمىزدى جالعاستىرا بەردىك. بۇل – مەنىڭ ءوز ەلىم, ءوز وتانىم. ءبىز – قازاقستاننىڭ تۇرىگىمىز, تۋعانبايدىڭ تۇرىگىمىز.
سەن – وقىعان ادامسىڭ. ال مەن – قاراپايىم ەڭبەككەرمىن. ۇلكەن سوزدەردى بىلمەيمىن. مەنىڭشە ايتسام, ءبىز قيىندىقتا دا, قۋانىشتا دا بىرگە جۇرگەن اعايىندارمىز, سول ارقىلى بەيبىت ەڭبەك ەتىپ جاتقاندارمىز.
...ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ تۇرىكتەرى دەگەندە باتتون, ءرابيا اپالاردىڭ كۇلشە نان ۇلەستىرىپ, باسىمىزدان سىيپاعان مەيىرىمدىلىگى, سۇلتان اپانىڭ ءستاليندى قارعاعان قايسارلىعى, ساردال جانە ءانسار اعالاردىڭ قوس ات جەككەن اربانىڭ ۇستىندە تىك تۇرىپ, ىزعىتىپ بارا جاتقانى, مەكتەپتە وقىعان كەزدەگى ءمىلادىم, ابدول, اسان جانە ۇسەندەردىڭ باسقا بالالارعا تيگىزبەيتىن قامقورلىعى كوز الدىما كەلەدى. ماردان جانە احمەت اتالاردىڭ, حۋرشۋت جانە ءابۋ اعالاردىڭ كەتپەن شاپقانداعى ءجىتى قيمىلدارى, ءناجىپ اتا مەن تەمىراز دادانىڭ ابدەن قارتايعانشا ەسەك اربامەن تومەن جاقتان تومارلار الىپ كەلە جاتاتىندارى, ءباللاي, اسىلى, گۇلباتون, پامبۋح تاتەلەردىڭ اۋىلداعى جۇمىستىڭ كەز كەلگەن تۇرىندەگى وزا شاۋىپ كەتەتىندىگى, ءىلياس اعانىڭ باستارىن كوتەرە الماي, مايىسا ىرعاتىلىپ تۇراتىن بيداي, ارپا وسىرگەن, گۇلالى اعانىڭ اتتى كىسىنىڭ بويىنان اساتىن جۇگەرى جايقالتقان, كەرماش اعانىڭ ءدامى ءتىل ۇيىرتەتىن داربىزدارى تەڭكيىپ-تەڭكيىپ جاتاتىن ديقانشىلىقتارى ماقتانىش تۋعىزادى. يايا, پاشا اعالاردىڭ تراكتور, كومباين جۇرگىزگەن مەحانيزاتورلىعى, ەمديشا, افيز, ءلاتيۆ, حالەت, يسراپيل اعالاردىڭ ماشينەنى كۇتىپ ۇستاپ, جۇرگىزۋ شەبەرلىكتەرى ەسكە تۇسەدى. قازاقستان تاريحىن كەرەمەت بىلەتىن, قاتارداعى مۇعالىمنەن وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسىنە دەيىنگى جولدان وتكەن ءانسار اعانىڭ بىلىمدارلىعى, مۇعدەت اعانىڭ كەز كەلگەن قيىن ءتۇيىندى شەشە بىلەتىن جاقسى ماعىناسىنداعى پىسىقتىعى, يبراگيم اعا مەن ايەلى تامارا گاۆريلوۆا-ەمەنوۆانىڭ اۋىلدا تۇرىپ-اق قالادا جۇمىس ىستەۋگە بولاتىنىن كەيىنگى جاستارعا ۇعىندىرعان ىسكەرلىگى ويعا ورالادى. ال قازىرگى جاستاردىڭ اراسىندا ءسانتۇرلى ماماندىقتىڭ يەلەرى ءجۇر. تەمىراز دادانىڭ بالاسى الى اكپار قاجىلىققا بارىپ كەلسە, جارىقتىق قوششى قاريانىڭ شوبەرەسى بايرام ساۋاتىن الىپپەمەن اشقان. 1944 جىلدىڭ باسىندا اۋىلعا كەلگەن ەلۋگە جەتپەيتىن تۇرىك اعايىنداردىڭ بۇگىنگى نەمەرەلەرى مەن شوبەرەلەرىن قوسسا, مىڭنان اسىپ كەتەتىنى انىق. ولاردىڭ بالالارىن اۋىل مەكتەبىندە وقىتۋعا بەرۋى, جاس وتباسىلارعا جەكە ءۇي سالىپ جاتۋى, جاستاردى شارۋا قوجالىقتارىنا بەيىمدەۋى, گيۋلنارا افيزقىزى سياقتى قىزدارى مەن كەلىندەرى ەگىزدەن بوپە تاپسا, جاڭا تۇسكەن كەلىندەرىن اۋىلعا اكەلۋى وسىندا ورنىعا بەرەتىندىگىن تانىتسا كەرەك. ۇلكەن ءبىر ۇلتتىڭ كىشكەنتاي عانا بولشەگى ەكەنىن سەزىنگەن, بىلگەن ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ بۇگىنگى ۇرپاق تۇرىكتەرى الدىڭعى تولقىن اعالارى سەكىلدى وزدەرىنىڭ باقىتى مەن قىزىعىن, ياعني ومىرلىك مۇددەسىن وسىننان تاۋىپ وتىر.
ەرجۇمان سمايىل.